Kan Uyuşmazlığı Nedir? Kan Uyuşmazlığı İğnesi Yapılmazsa Ne Olur?

Gebelikte kan uyuşmazlığı, Rh negatif kan grubuna sahip bir annenin bağışıklık sisteminin, taşıdığı Rh pozitif bebeğin kan hücrelerini yabancı bir tehdit olarak kodlayıp yok etmeye çalışmasıyla gelişen ciddi bir immünolojik süreçtir. Bu uyuşmazlık durumunda hayati önem taşıyan Anti-D immünglobulin (kan uyuşmazlığı iğnesi) uygulanmadığı takdirde, annenin savunma hücreleri plasentayı geçerek bebeğin kanını parçalar. Tedavi edilmeyen bu tablo bebekte ağır fetal anemi, kalp yetmezliği, hidrops fetalis nedeniyle anne karnında ölüm veya doğum sonrası kernikterus kaynaklı kalıcı beyin hasarı ile sonuçlanan geri dönüşsüz komplikasyonlara neden olur.

Kan Uyuşmazlığı Nedir ve Neden Oluşur?

Kan uyuşmazlığını anlamak için öncelikle kanımızın kimlik kartı olan “Rh faktörü”nü tanımamız gerekir. Vücudumuzdaki her hücrenin üzerinde, bağışıklık sistemimize “ben sendenim, bana saldırma” diyen özel proteinler bulunur. Kırmızı kan hücrelerimizin üzerindeki bu proteinlerden biri de “D antijeni”dir. Eğer kan hücrelerinizde bu protein varsa Rh Pozitif, yoksa Rh Negatif olarak adlandırılırsınız. Toplumun büyük çoğunluğu bu proteine sahiptir.

Sorun, Rh negatif bir annenin (yani kanında bu proteini hiç tanımayan bir kadının), Rh pozitif bir bebek (yani kanında bu proteini taşıyan bir canlı) beklemesiyle başlar. Annenin bağışıklık sistemi, hayatı boyunca hiç karşılaşmadığı bu D antijenini, tıpkı bir virüs veya bakteri gibi “yabancı bir işgalci” olarak algılar. Normal şartlarda anne ve bebek kanı birbirine karışmaz; arada plasenta dediğimiz muazzam bir filtre vardır. Ancak doğum anı, düşükler veya gebelik sırasındaki kanamalar gibi durumlarda, bebeğin kanından minicik bir miktar annenin dolaşımına sızabilir.

İşte o anda annenin savunma askerleri (antikorlar) uyanır. “Burada bize ait olmayan bir yapı var” diyerek saldırı planı hazırlarlar. Bu duruma tıpta “duyarlılaşma” diyoruz. Bir kez duyarlılaşan anne vücudu, artık o antijeni hafızasına kazır ve ömür boyu unutmaz. Bu durumun neden oluştuğunu özetleyen faktörler şunlardır:

• Genetik faktörler
• Plasental bariyerin zedelenmesi
• Fetal kanın anneye geçişi

Rh Faktörü ve Kan Uyuşmazlığı İlk Gebelikte Sorun Yaratır mı?

Bu konuda en çok merak edilen ve efsanelerin dolaştığı kısım burasıdır. Genellikle ilk gebeliklerde kan uyuşmazlığı bebeğe zarar vermez. Bunun sebebi, bağışıklık sisteminin çalışma prensibidir. Anne, Rh pozitif bebeğin kanıyla ilk kez karşılaştığında (ki bu genellikle doğum anında olur), vücudun bu “yabancı”yı tanıması ve ona karşı silah (antikor) üretmesi zaman alır. İlk üretilen bu savunma silahları (IgM tipi antikorlar), oldukça büyük ve hantal yapılardır. O kadar büyüktürler ki plasenta bariyerinden geçip bebeğe ulaşamazlar. Dolayısıyla ilk bebek, annenin vücudu savaşa hazırlansa bile, bu savaştan etkilenmeden doğar.

Ancak “bellek” dediğimiz olay burada devreye girer. İlk doğumdan sonra annenin bağışıklık sistemi artık Rh faktörünü tanımıştır. Eğer ikinci bir gebelik olur ve o bebek de Rh pozitif olursa, vücut artık acemi değildir. Bu kez çok daha hızlı, çok daha güçlü ve en önemlisi çok daha küçük yapılı silahlar (IgG tipi antikorlar) üretir. Bu küçük antikorlar plasentadan kolayca geçerek anne karnındaki bebeğin kan hücrelerini yakalar ve parçalar. Yani risk, ilk gebelikte değil sonraki gebeliklerde katlanarak artar. Bu mekanizmanın basamakları şunlardır:

• Yabancı antijenin tanınması
• Büyük antikorların üretimi
• Hafıza hücrelerinin oluşumu
• İkinci karşılaşmada hızlı saldırı

Kan Uyuşmazlığı İğnesi Yapılmazsa Bebekte Hangi Sağlık Sorunları Görülür?

Eğer gerekli önlemler alınmazsa ve anne duyarlı hale gelirse, anne karnındaki bebek için “savaş” başlamış demektir. Annenin antikorları bebeğin kırmızı kan hücrelerine saldırıp onları patlattıkça (hemoliz), bebekte ciddi bir kansızlık başlar. Kan hücreleri vücuda oksijen taşımakla görevlidir. Oksijensiz kalan bebek, bunu telafi etmek için kalbini daha hızlı çalıştırmak zorunda kalır.

Bu durum basit bir kansızlık değildir; domino taşı gibi diğer organları da yıkar. Bebeğin karaciğeri ve dalağı, kaybedilen kan hücrelerini yerine koymak için aşırı çalışarak büyür. Bir noktadan sonra kalp, bu tempoya dayanamaz ve yetmezliğe girer. Tıpta “Hidrops Fetalis” dediğimiz, bebeğin vücut boşluklarında sıvı toplanmasıyla giden ve maalesef anne karnında kayıplarla sonuçlanabilen ağır tablo oluşur.

Bebek canlı doğsa bile tehlike geçmez. Parçalanan kan hücrelerinden açığa çıkan “bilirubin” maddesi, yenidoğan sarılığına yol açar. Ancak bu fizyolojik masum sarılık değildir. Bilirubin seviyesi o kadar yükselir ki beyin bariyerini aşıp bebeğin beynine zarar verebilir. “Kernikterus” denilen bu durum zihinsel ve bedensel engelli bir yaşama neden olabilir. Tedavi edilmeyen vakalarda karşılaşılan başlıca sorunlar şunlardır:

• Ağır fetal anemi
• Kalp yetmezliği
• Karaciğer büyümesi
• Dalak büyümesi
• Vücutta sıvı toplanması
• Patolojik sarılık
• Beyin hasarı
• İşitme kaybı

Kan Uyuşmazlığı İğnesi (Anti-D İmmünglobulin) Nasıl Bir Koruma Sağlar?

Tıp tarihinin en başarılı koruyucu tedavilerinden biri olan kan uyuşmazlığı iğnesi, aslında bir “kamuflaj” ustasıdır. Bu iğnenin içinde hazır antikorlar bulunur. Mantığı şudur: Bebeğin kanı anneye geçtiğinde, annenin bağışıklık sistemi bu yabancı hücreleri fark etmeden önce, iğneyle verdiğimiz hazır antikorlar gidip o hücrelere yapışır ve onları sessizce ortadan kaldırır.

Yani biz, annenin bağışıklık sistemine “Sen zahmet etme, ortada bir tehdit yok, biz hallettik” mesajı veririz. Böylece annenin kendi bağışıklık sistemi uyanmaz, kendi antikorlarını üretmez ve hafıza hücresi oluşturmaz. Anne duyarlılaşmadığı için de sonraki tüm bebekleri bu riskten korunmuş olur. Bu iğne bir tedavi aracı değil mükemmel bir önleme aracıdır ve zamanlaması hayati önem taşır. İğnenin etki mekanizması şöyledir:

• Fetal hücrelerin tespiti
• Hızlı bağlanma
• Sessiz temizleme
• Bağışıklık tepkisinin önlenmesi

Gebelikte Kan Uyuşmazlığı İğnesi Ne Zaman Yapılmalıdır?

Kan uyuşmazlığı yönetiminde “zamanlama” her şeydir. Rastgele bir zamanda yapılan iğnenin koruyuculuğu olmayabilir. Protokollerimiz çok nettir ve dünya genelinde standarttır. Rutin gebelik takibinde, anne Rh negatif ve baba Rh pozitif ise, gebeliğin 28. haftasında “Erken Koruma İğnesi” yapılır. Çünkü gebeliğin son üç ayında, hiçbir belirti vermeden bebekten anneye ufak kan sızıntıları olabilir. Bu iğne, doğuma kadar olan süreyi güvene alır.

Ancak asıl kritik nokta doğumdur. Doğumdan hemen sonra bebeğin kan grubuna bakılır. Bebek Rh pozitif ise, ilk 72 saat içinde (mümkünse en kısa sürede) asıl doz yapılır. Bu anneyi bir sonraki gebelikleri için korur. Eğer bebek de anne gibi Rh negatif doğmuşsa, şanslıyız demektir; iğne yapılmasına gerek kalmaz.

Sadece doğum değil anne ve bebek kanının karışma ihtimali olan her durumda saatler içinde iğne yapılmalıdır. Bu durumlar şunlardır:

• Düşük durumları
• Kürtaj işlemleri
• Dış gebelik
• Amniyosentez işlemi
• Koryon villus örneklemesi
• Vajinal kanamalar
• Karın travmaları
• Trafik kazaları
• Kordon sentezi

Kan Uyuşmazlığı Testleri (Coombs Testi) Neyi İfade Eder?

Hastalarımızın dosyasında sıkça gördüğü “İndirekt Coombs” testi, bizim yol haritamızdır. Bu test, annenin kanında halihazırda antikor olup olmadığını, yani savaşın başlayıp başlamadığını gösterir. Gebeliğin başında ve belirli aralıklarla bu testi isteriz.

Testin “Negatif” çıkması en sevdiğimiz sonuçtur. Bu annenin henüz duyarlılaşmadığını, bebeğin güvende olduğunu ve koruyucu iğnenin işe yarayacağını gösterir. Ancak test “Pozitif” çıkarsa, durum değişir. Bu annenin daha önceki bir gebelikten veya olaydan dolayı zaten antikor ürettiğini gösterir. Maalesef bu aşamada artık koruyucu iğne yapmanın bir faydası yoktur, çünkü ok yaydan çıkmıştır.

Pozitif test sonucunda panik yapmak yerine “yüksek riskli gebelik” takibine geçeriz. Antikorların seviyesini (titresini) ölçeriz. Eğer seviye çok yükselirse, bebeğin etkilenip etkilenmediğini anlamak için Doppler ultrason ile bebeğin beyin kan akımını ölçeriz. Bebeğin kansızlık yaşayıp yaşamadığını bu şekilde anlarız. Test sonuçlarının yönetimi şu şekildedir:

• Düzenli titre takibi
• Ultrasonografik izlem
• Bebeğin beyin kan akımı ölçümü
• Risk analizi

Genital Estetik ve Kan Uyuşmazlığı Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?

Belki de en şaşırdığınız başlık bu olabilir. “Kan uyuşmazlığı ile vajinal estetiğin ne ilgisi var?” diye düşünebilirsiniz. Ancak bütüncül tıp yaklaşımında her şey birbirine bağlıdır. Bir genital estetik uzmanı olarak hastamı değerlendirirken, onun obstetrik (doğum) geçmişini detaylıca incelerim.

Kan uyuşmazlığı nedeniyle zorlu süreçler yaşamış, bebeği etkilenmiş veya anne karnında müdahale (kan transfüzyonu gibi) görmüş gebelikler, genellikle komplike doğumlarla sonuçlanır. Bebeğin anemik olması veya sıkıntıya girmesi, doğumun hızlandırılmasını gerektirebilir. Vakum veya forseps kullanımı, iri bebek (hidrops nedeniyle şişmiş bebek) doğumu gibi durumlar kadının pelvik tabanında, vajinasında ve perine bölgesinde ciddi yırtıklara, doku kayıplarına ve genişlemelere yol açabilir.

Bu travmatik doğumlar sonrasında kadınlarda idrar kaçırma, vajinal genişlik hissi, cinsel hazda azalma veya epizyotomi izlerinin kötü iyileşmesi gibi sorunlar sıkça görülür. İşte bu noktada genital estetik devreye girer. Yaptığımız vajinoplasti (daraltma), perinoplasti (iz düzeltme) veya labioplasti işlemleri, aslında sadece estetik bir dokunuş değil zorlu bir gebelik geçmişi olan kadının hem fiziksel hem de ruhsal rehabilitasyonudur.

Ayrıca kan uyuşmazlığı nedeniyle tekrarlayan gebelik kayıpları yaşayan kadınlarda, beden algısı bozulabilir ve depresif süreçler gelişebilir. Kişinin kendi bedenine yeniden güven duyması, kendini “iyi” ve “kadın” hissetmesi sürecinde, genital bölgeye yapılan iyileştirici dokunuşların psikolojik katkısı yadsınamaz. Bu bağlamda ele alınan estetik prosedürler şunlardır:

• Vajinal daraltma
• Doğum izi düzeltme
• İdrar kaçırma tedavisi
• Lazerle yenileme
• Doku dolguları

Anne Karnında Bebeğe Müdahale (Kan Nakli) Mümkün müdür?

Eğer takiplerde İndirekt Coombs testi pozitif çıkar ve bebeğin ciddi kansızlık (anemi) yaşadığı anlaşılırsa, modern tıp sadece izlemekle yetinmez. Bebeği kaybetmemek için anne karnında tedavi şansımız vardır. Bu oldukça ileri bir teknoloji ve uzmanlık gerektiren bir işlemdir.

Ultrason rehberliğinde ince bir iğne ile anne karnından girilerek, bebeğin göbek kordonuna ulaşılır. Buradan bebeğe, onunla uyumlu olan (Rh negatif) kan verilir. Tıpkı yetişkin bir insana kan nakli yapar gibi, anne karnındaki bebeğe kan nakli yapılır. Bu işleme “İntrauterin Transfüzyon” denir. Amaç bebeğin kansızlığını düzeltmek, kalp yetmezliğini önlemek ve bebeği akciğerleri gelişene kadar anne karnında tutabilmektir.

Bu işlem riskli midir? Evet, her müdahalenin bir riski vardır ancak deneyimli ellerde (Perinatologlar tarafından) yapıldığında başarı oranı oldukça yüksektir. Bu sayede geçmişte kaybedilen birçok bebek bugün sağlıklı bir şekilde hayata tutunabilmektedir. Bu sürecin aşamaları şunlardır:

• Detaylı ultrason
• Hazırlık aşaması
• Kordona giriş
• Kan transferi
• İşlem sonrası takip

Kan Uyuşmazlığı İğnesinin Yan Etkileri Var mıdır?

Hastalarımız bazen internetteki bilgi kirliliğinden etkilenerek iğne yaptırmaktan çekinebiliyorlar. “Acaba bebeğime zarar verir mi?”, “Otizm yapar mı?”, “Kimyasal yükler mi?” gibi sorularla sıkça karşılaşıyoruz. Net bir dille ifade etmek gerekir ki; Anti-D immünglobulin (uyuşmazlık iğnesi), on yıllardır milyonlarca kadına uygulanmış ve güvenilirliği kanıtlanmış bir üründür.

Bilinen ciddi bir yan etkisi yoktur. Enjeksiyon yerinde hafif bir ağrı, çok nadiren hafif ateş veya halsizlik dışında bir sorun beklenmez. İnsan kanından elde edilen bir ürün olduğu için üretim aşamalarında virüslerden arındırma işlemleri titizlikle yapılır.

En önemli nokta şudur: İğnenin yapılmaması durumunda bebeğin karşı karşıya kalacağı risk (beyin hasarı, ölüm), iğnenin olası yan etkileriyle kıyaslanamayacak kadar büyüktür. Hatta yanlışlıkla Rh negatif bir bebeği olan anneye bu iğne yapılsa bile, ne anneye ne de bebeğe hiçbir zararı dokunmaz. Tıpta “kâr-zarar” terazisi vardır ve burada terazi kesinlikle iğnenin yapılması yönünde ağır basar. Yanlış bilinenlerin aksine, iğnenin özellikleri şunlardır:

• Yüksek güvenlik profili
• Bebek için zararsızlık
• Anne için toksik olmama
• Kalıcı hasar bırakmama